विश्व बाँस दिवस र कुँडिएको मन

@ तीर्थराज भट्टराई // खोटाङलाई बाँसको राजधानी भन्दा कतिपयलाई अनौठो लाग्न सक्छ । तर खोटाङका गाउँबस्ती डुल्ने हो भने बाँस नभएको ठाउँ भेट्टाउन मुस्किल हुन्छ । घरको डिल, कान्ला, खोलाखोल्सीको छेउ, वनपाखा र बस्ती वरिपरि जताततै छन् बाँसका झ्याङ । खोटाङे जीवनमा बाँस वनस्पति मात्रै कहाँ हो र ! यो त जीवनको एउटा अभिन्न साथी हो । जन्मदेखि विवाह, मृत्युवरण हुँदै हरेक संस्कृति र संस्कारसम्म बाँसको आफ्नै भूमिका छ । घर बनाउँदा, खेतीपाती गर्दा, डोको-डालो बुन्दा बाँस चाहिन्छ । त्यसैले बाँसविनाको पहाडी जीवन कल्पना गर्न सकिंदैन ।

आलेख ,विश्व बाँस दिवस र कुँडिएको मन

बाँसको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको यसको उत्पादन र फैलावटका लागि धेरै मलजल र लगानी आवश्यक पर्दैन । आफैँ उम्रिएर फैलिन्छ र आवश्यक पर्दा हामी काटेर प्रयोग गर्छौ । लगानी र जताततै पाइने भएको हुँदा हामीले बाँसको महत्त्व बुझ्ने कोसिस नै गरेनौँ । घरआँगनमा सजिलै पाइने वस्तुको मूल्य नबुझ्ने नेपालीको पुरानै चरित्र पनि हो । त्यही नियतिको सिकार भयो बाँस पनि ।

खोटाङमा विभिन्न प्रकारका बाँस पाइन्छन् । त्यसमा पनि मलिबाँस त गाउँघरको सबैभन्दा नजिकको साथी नै हो । डोको, डालो, नाङ्लो, भकारी, थुन्से, टाटी, बार, भर्‍याङदेखि घर निर्माण, विवाहको मण्डप र अन्तिम संस्कारसम्म पुस्तौँदेखि प्रयोग हुँदै आएको छ मली बाँस । हाम्रा बाजेबज्यै र आमाबुबाले बाँसबाट घरेलु तथा व्यवहारिक सामग्री बनाएर जीवन निर्वाह गरेका थिए । तर विडम्बना हामीले त्यसको ज्ञान, सीप र सम्भावनालाई व्यवस्थित रूपमा अगाडि बढाउन सकेनौँ । आयातित र अप्राकृतिक सामग्री प्रयोगको जञ्जालमा नराम्रोसँग फस्यौँ । प्रकृतिले दिएको हरियो सुन हाम्रो आँखाअगाडि छ,र तर हरियो सुन चिन्न नसकेर भौँतारिइरहेका छौँ हामी । राज्यले नागरिकको बुझाईमा एक रूपतामा ल्याउन नसक्नु मुख्य कमजोरी हो । सरकारी नीति र हरित अर्थतन्त्रप्रतिको कमजोर प्राथमिकता पनि जिम्मेवार छ यसमा ।

२०८३ असोज २ गते अर्थात् सेप्टेम्बर १८ मा विश्व बाँस दिवस दिक्तेलमा मनाइयो । संसारका धेरै मुलुकमा बाँसलाई अर्थतन्त्र, रोजगारी, प्रविधि, वातावरण र भविष्यसँग जोडेर हेर्ने गरिएको छ । हामीकहाँ भने अझै पनि बाँस भनेको गाउँमा आफैँ उम्रिने सामान्य वनस्पति हो भन्ने बुझाइ छ । दिवस मनाउनुको अर्थ भीड जम्मा गर्ने र भाषण गर्नु तथा फोटो खिच्नु मात्र होइन । आफू वरिपरि रहेको सम्भावनालाई चिन्ने, बुझ्ने, महसुस गर्ने र त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने संकल्प गर्नु पनि हो ।

दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिकाको अगुवाइमा राष्ट्रिय बाँस सम्मेलन गरेपछि बाँसबारे राष्ट्रिय बहस सुरु भएको महसुस गरेको छु मैले । वर्षौंदेखि बाँसको क्षेत्रमा काम गरिरहेका विज्ञ, व्यवसायी र अभियन्ताका अनुभव र धारणा एउटै ठाउँमा सुन्ने अवसर बन्यो त्यो सम्मेलनमा । अहिले बाँसको विषयले विस्तारै राष्ट्रिय ठाउँ पाउन थालेको छ । तर संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारका प्राथमिकतामा बाँस अझै नीतिगत रूपमा परेको छैन । उत्पादन, व्यवस्थापन, अनुसन्धान, प्रविधि, बजार र उद्यमसँग जोड्ने स्पष्ट नीति र संरचना बनाउन आवश्यक छ । सरकारले नीति तथा कार्यक्रम बनाउँदा बाँसलाई दरिलो हरित अर्थतन्त्रको स्रोत बनाउने व्यवस्था गर्नु अपरिहार्य छ । त्यसका लागि हामीले निरन्तर आग्रह र दबाब बढाउन जरुरी छ ।

म नगर प्रमुख भएपछि बाँसको प्रयोग र व्यवसायलाई जति अगाडि बढाउन चाहन्थेँ । त्यति गर्न सकिनँ । यो मेरो आफ्नै कमजोरी र स्वीकारोक्ति पनि हो । तर बाँस अब मेरो व्यक्तिगत वा नगरपालिकाको मात्रै मुद्दा रहेन । बाँस राष्ट्रिय मुद्दा र बहसको विषय बनेको छ । सरकारलाई नीति बनाउन, विज्ञलाई अनुसन्धान र नागरिकलाई आफ्नो नजिकको स्रोत खोज्न प्रेरित गर्ने बहस सुरु भएको छ । मेरो र नगरपालिकाको लागि यही नै ठूलो उपलब्धि हो । राष्ट्रिय बाँस विकास र बहसमा खोटाङबिना गरिने चर्चा अपूर्ण हुने वातावरण बनेको छ । हो यही नै नगरपालिका र खोटाङवासीको जित ।

यो वर्ष खोटाङमा पहिलोपटक विश्व बाँस दिवस मनाउने अवसर जुट्यो । डिभिजन वन कार्यालय खोटाङका कार्यालय प्रमुख राजन राईसँगको कुराकानीमा बाँसलाई देशको हरियो सुनका रूपमा लिनुपर्ने कुरा उहाँले खुलेर राख्नुभयो । कार्यालय परिसरमा सीमित संख्यामा भएको त्यो कार्यक्रम आकारमा सानो थियो तर अर्थपूर्ण । किनकि त्यहाँ भीडभन्दा भावना, लक्ष्य र सम्भावनाको खोजी गरिरहेका थियौँ हामी ।

डिभिजन वन कार्यालय खोटाङका कार्यालय प्रमुख राजन राईको युवा सोच, सिर्जनशीलता र केही गर्नुपर्छ भन्ने भावले बाँसबारे आगामी दिनमा अझ व्यवस्थित कार्यक्रम बनाउन प्रेरणा दिने विश्वास छ मेरो । एउटा दिवसमा कार्यक्रम गरेर विषय सकिँदैन । वन कार्यालय, स्थानीय तह, वन उपभोक्ता, विज्ञ, उद्यमी र समुदाय मिलेर बाँसको पहिचान, संरक्षण, उत्पादन, उपयोग र उद्यमका विषयमा निरन्तर काम गर्ने हो भने आजको सानो सुरुवात भोलि ठूलो अभियान बन्न सक्छ । राजन राईजस्ता कार्यालय प्रमुखको उत्साह त्यही यात्राको महत्वपूर्ण ऊर्जा बन्न सक्छ । विशेष धन्यवादको पात्र हुनुहुन्छ कार्यालय प्रमुख राजन राई र डिभिजन वन कार्यालय खोटाङ ।

फेकोफनका केन्द्रीय सदस्य समर भुजेलको उपस्थिति पनि त्यत्तिकै अर्थपूर्ण थियो । वन र वातावरणको क्षेत्रमा लामो समयदेखि आफ्नो तर्फबाट योगदान गर्दै आउनुभएका समर सरल जीवन, प्रकृतिप्रतिको प्रेम र स्थानीय स्रोतको संरक्षणमा विश्वास राख्ने व्यक्ति हुनुहुन्छ । उहाँसँगै वन उपभोक्ताका स्थानीय अगुवा सन्तोष घिमिरेको सहभागिताले कार्यक्रमलाई जमिनसँग जोड्यो । अनुभवी अभियन्ता र स्थानीय वन उपभोक्ताको उपस्थितिले कार्यक्रमको सामाजिक अर्थ अझ बढाएको महसुस भयो ।

नेपाली मानसिकतामा कार्यक्रम सफल पार्न सयौँ मानिस चाहिन्छ भन्ने सोच छ । लामो आसनग्रहण, धेरै भाषण र ठूलो भीड नभए कार्यक्रम असफल भएजस्तो गरिन्छ । तर पाँच जना मानिस बसेर गम्भीरतापूर्वक एउटा नयाँ सोच निकाल्छन् भने त्यो पनि ठूलो कार्यक्रम हो । सयौँ मानिस जम्मा भएर दृष्टिकोण निर्माण नगर्नुभन्दा केही मानिस बसेर स्रोत, सीप र सम्भावनाबारे घोत्लिनु अर्थपूर्ण हुन्छ ।

बाँसबारे बोलिरहँदा कतिपयले मलाई पागल मेयर पनि भने र भनिरहेका छन् । सामाजिक सञ्जालमा खुइल्याउने प्रयास पनि निरन्तर भइरहेको छ । लोकतन्त्रमा आलोचना गर्न पाइन्छ र जनप्रतिनिधिले आलोचना सुन्नैपर्छ । सभ्य आलोचनालाई म सम्मान गर्छु । तर तथ्य र तर्कबिनाको गालीले समाज बनाउँदैन । सामाजिक सञ्जालको स्वतन्त्रता अरूलाई होच्याउने लाइसेन्स बन्नु हुँदैन भन्ने मेरो मत छ ।

मैले बाँसको विषय सनकको भरमा उठाएको होइन । यो मेरो गाउँले आँखाले देखेको सम्भावना हो । बाल्यकालदेखि नै चिनेको सम्पदा हो । किसानको बारीमा निःशुल्क उम्रिएको प्राकृतिक स्रोत हो । गरिबको साथी भनेर मात्र सीमित गरिने भाष्यविरुद्धको आवाज हो । संस्कारमा आवश्यक पर्ने वातावरण जोगाउने वनस्पति हो । उचित नीति, प्रविधि र बजार पायो भने गाउँको अर्थतन्त्र बदल्न सक्ने वनस्पति हो बाँस ।

अब बाँसलाई त्यत्तिकै उम्रिने झाडी भनेर हेर्ने सोचमा पूर्णविराम लाग्नुपर्छ । बाँसको पहिचान, अभिलेख, संरक्षण, खेती, प्रशोधन, प्रविधि, उत्पादन, बजार र उद्यमलाई कुटिर उद्योगका रूपमा विकास गर्न जरुरी छ । स्थानीय सीपलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्दै सरकारको नीति, विज्ञको अनुसन्धान, निजी क्षेत्रको लगानी र युवाको श्रम जोडिनुपर्छ ।

कुँडिएको मन लिएर पनि म बाँसबारे बोलिरहन्छु । बाँसको विषय उठाउँदा पागल भनेछन् भने पनि त्यो पागलपन छोड्ने छैन । किनकि मैले किसान, प्रकृति र संस्कृतिको विषय उठाएको हो । हरित अर्थतन्त्रको दिगो विकास गर्ने राष्ट्रिय नीतिको माग हो मेरो । यो मेरो व्यक्तिगत, पारिवारिक वा पार्टीको मुद्दा हुँदै होइन । अनि किन पागलको उपमा भिर्नबाट डराऊँ म ? प्रकृतिले निःशुल्क दिएको वनस्पतिले ठूलो सम्भावना बोकेको छ भन्ने जनजागरण पनि त हो यो पागलपन ।

राजन राई, समर भुजेल, सन्तोष घिमिरे र विश्व बाँस दिवसको सानो जमघटमा सहभागी सबैप्रति सम्मान छ । यो कार्यक्रमले निरन्तरता पाउनुपर्छ । आगामी वर्ष अझ अर्थपूर्ण कार्यक्रम र योजना बनाउने प्रेरणा दिएको छ सबैलाई । बाँसबारे अनुसन्धान,उद्यम , युवाले रोजगारी र गाउँलेले आफ्नो आँगनमै रहेको स्रोतको मूल्य धेरै पाउन सकून् – यही नै कामना छ मेरो ।

हामीले वर्षौँसम्म बाँस काट्यौँ तर यसबाट जीविकोपार्जन र सम्भावना खोज्न सकेनौं । त्यसैले बाँसको झ्याङ घटाउनेभन्दा त्यसको मूल्य बढाउने नीति बन्ने अभियान हो यो । हरियो सुनको महत्त्व चिन्न सके दिगो विकासको आधार बलियो बन्ने र हरित अर्थतन्त्र दरिलो हुनेमा दुईमत छैन । यही अभियानमा लाग्ने उत्प्रेरणा र गर्विलो विश्वास छोडेर बिदा भएको छ यस वर्षको विश्व बाँस दिवस । सबै प्रकृति , संस्कृति र वातावरणप्रेमीहरूलाई हार्दिक शुभकामना ।